گزارش سودآوری محصولات روی میز مدیر است. مقابل نام یکی از محصولات، عدد زیان دیده می‌شود. پیشنهاد اولیه هم روشن است: «تولیدش را متوقف کنیم تا جلوی ضرر را بگیریم.»
اما آیا حذف آن محصول، الزاماً سود کل شرکت را افزایش می‌دهد؟
پیش از تصمیم باید بررسی کنیم با توقف تولید، کدام درآمدها از دست می‌روند و کدام هزینه‌ها واقعاً حذف می‌شوند. ممکن است بخشی از هزینه‌هایی که در گزارش به محصول نسبت داده‌ایم، پس از حذف آن همچنان باقی بماند.
یک محصول با ۵۰ میلیون تومان زیان
فرض کنید گزارش یک دوره برای محصول «الف» به شکل زیر است. تمام ارقام به میلیون تومان‌اند.
| شرح | مبلغ |
|---|---|
| فروش | ۱٬۰۰۰ |
| هزینه‌های متغیر تولید و فروش | ۶۰۰ |
| مانده فروش پس از هزینه‌های متغیر | ۴۰۰ |
| هزینه‌های ثابت اختصاصی قابل‌حذف | ۱۵۰ |
| سهم تخصیص‌یافته از هزینه‌های ثابت مشترک | ۳۰۰ |
| نتیجه گزارش‌شده محصول | ۵۰ میلیون زیان |
در این مثال، فرض کرده‌ایم تمام ۶۰۰ میلیون تومان هزینه متغیر و ۱۵۰ میلیون تومان هزینه ثابت اختصاصی، با توقف محصول حذف می‌شوند؛ اما هزینه‌های ثابت مشترک در دوره موردبررسی تغییر نمی‌کنند.
این هزینه‌های مشترک می‌توانند شامل بخشی از هزینه‌های مدیریت و زیرساخت مشترک باشند؛ البته باقی‌ماندن یا حذف‌شدن هر هزینه باید در شرایط واقعی شرکت بررسی شود.
در گزارش، محصول الف زیان‌ده است. با این حال، فروش آن پس از پوشش هزینه‌های متغیر و هزینه‌های ثابت قابل‌حذف، ۲۵۰ میلیون تومان برای پوشش هزینه‌های مشترک شرکت باقی می‌گذارد.
محاسبه آن ساده است:
۱٬۰۰۰ − ۶۰۰ − ۱۵۰ = ۲۵۰ میلیون تومان
با حذف محصول، چه چیزی تغییر می‌کند؟
شرکت یک میلیارد تومان فروش را از دست می‌دهد و در مقابل، ۷۵۰ میلیون تومان هزینه را حذف می‌کند.
اما سهم ۳۰۰ میلیون تومانی هزینه‌های مشترک، صرفاً با حذف نام محصول از گزارش ناپدید نمی‌شود. این هزینه‌ها همچنان بر عهده شرکت می‌مانند.
در نتیجه، با فرض ثابت‌بودن سایر شرایط و نبود استفاده جایگزین از ظرفیت، سود شرکت ۲۵۰ میلیون تومان کاهش پیدا می‌کند.
برای روشن‌ترشدن موضوع، کل شرکت را قبل و بعد از توقف محصول مقایسه کنیم:
| شرح | ادامه تولید محصول الف | توقف محصول الف |
|---|---|---|
| فروش کل شرکت | ۴٬۰۰۰ | ۳٬۰۰۰ |
| هزینه‌های متغیر کل | ۲٬۴۰۰ | ۱٬۸۰۰ |
| هزینه‌های ثابت اختصاصی محصولات | ۳۵۰ | ۲۰۰ |
| هزینه‌های ثابت مشترک | ۶۰۰ | ۶۰۰ |
| سود عملیاتی شرکت | ۶۵۰ | ۴۰۰ |
اعداد این جدول فرضی‌اند و با گزارش محصول الف سازگاری دارند. در این مقایسه، تولید و فروش سایر محصولات، هزینه‌های مشترک و موجودی‌ها تغییر نکرده‌اند و هزینه‌ای هم برای تعطیلی خط در نظر نگرفته‌ایم.
محصولی با ۵۰ میلیون تومان زیان گزارش‌شده حذف شده، اما سود عملیاتی شرکت از ۶۵۰ به ۴۰۰ میلیون تومان رسیده است.
هزینه تخصیص‌یافته با هزینه قابل‌حذف فرق دارد
تخصیص هزینه‌های مشترک، برای بررسی عملکرد و شناخت بهای تمام‌شده کاربرد دارد. اما برای تصمیم توقف تولید، باید بدانیم کدام هزینه‌های آینده در اثر تصمیم تغییر می‌کنند.
مثلاً سهم محصول از اجاره کارخانه ممکن است در گزارش حذف شود، ولی مبلغ اجاره پرداختی شرکت تغییری نکند.
همچنین عنوان حساب، پاسخ نهایی را مشخص نمی‌کند. هزینه ثابت هم ممکن است قابل‌حذف باشد؛ مانند قراردادی اختصاصی که امکان خاتمه‌دادن به آن وجود دارد. در مقابل، حقوق نیرویی که پس از توقف محصول همچنان پرداخت می‌شود، صرفاً به دلیل انتساب به آن محصول، صرفه‌جویی ایجاد نمی‌کند.
ظرفیت آزادشده چه ارزشی دارد؟
تا اینجا فرض کردیم پس از توقف محصول، ظرفیت آزادشده استفاده دیگری ندارد.
اما اگر همان ماشین‌آلات، فضا یا نیروی انسانی بتواند برای محصول دیگری به کار گرفته شود، نتیجه ممکن است تغییر کند.
باید منفعت فعالیت جایگزین را پس از هزینه‌های اضافی آن، با منفعت ازدست‌رفته محصول فعلی مقایسه کنیم. وجود بازار، امکان فروش و زمان راه‌اندازی نیز باید قابل‌اتکا باشد.
ظرفیت آزادشده فقط زمانی منفعت اقتصادی ایجاد می‌کند که بتوان از آن استفاده کرد؛ خالی‌شدن خط تولید، به‌تنهایی صرفه‌جویی نیست.
پیش از توقف محصول، این پنج سؤال را پاسخ دهیم
۱. چه مقدار فروش و چه درآمدهای مرتبط دیگری از دست می‌رود؟
۲. کدام هزینه‌ها، با چه مبلغی و از چه زمانی واقعاً حذف می‌شوند؟
۳. توقف تولید چه مخارجی دارد؛ مانند تسویه قرارداد، جمع‌آوری خط یا تعیین تکلیف موجودی؟
۴. آیا حذف محصول بر فروش سایر محصولات یا حفظ مشتریان اثر می‌گذارد؟
۵. ظرفیت آزادشده چه استفاده جایگزینِ قابل‌اجرایی دارد؟
دوره تصمیم هم مهم است. هزینه‌ای که این ماه قابل‌حذف نیست، ممکن است در زمان تمدید قرارداد یا بازطراحی فعالیت‌ها قابل‌کاهش باشد.
تصمیم کوتاه‌مدت را به راه‌حل دائمی تبدیل نکنیم
مناسب‌بودن ادامه تولید در کوتاه‌مدت، به معنی بی‌نیازی از اصلاح محصول نیست. قیمت‌گذاری، بهره‌وری، ترکیب تولید و ساختار هزینه‌ها همچنان باید بررسی شوند.
برای تصمیم مدیریتی، کنار گزارش سودآوری محصول، یک جدول «تغییر سود کل شرکت در صورت توقف» قرار دهیم.
پیش از حذف محصول زیان‌ده، بررسی کنیم با حذف آن، وضعیت کل شرکت بهتر می‌شود یا فقط شکل گزارش تغییر می‌کند.
در آوا حساب، گزارش‌های مالی و بهای تمام‌شده را به تحلیل‌هایی برای تصمیم‌گیری مدیران تبدیل می‌کنیم.
آوا حساب | آوایی برای رشد، حسابی برای موفقیت
